همه چیز درباره پت اسکن ( PET scan )

پت اسکن چیست؟

پت اسکن یا pet اسکن مخفف عبارت انگلیسی Positron Emission Tomography است که به فارسی «توموگرافی گسیل پوزیترون» ترجمه می‌شود. به تعبیر ساده، پت اسکن یک روش تصویربرداری پزشکی هسته‌ای است که با استفاده از مواد رادیواکتیو (ردیاب)، نحوه عملکرد و سوخت و ساز بافت‌های بدن را نشان می‌دهد. این تکنیک پیشرفته یکی از جدیدترین و دقیق‌ترین روش‌های موجود در علم پزشکی مدرن محسوب می‌شود که توانایی نمایش فعالیت زیستی و متابولیک سلول‌ها در سطح مولکولی را دارد.

اساس کار آن بر پایه تزریق مقدار بسیار کمی از یک ماده رادیواکتیو، که ردیاب رادیویی یا رادیودارو نامیده می‌شود، به بدن استوار است. رایج‌ترین ردیاب مورد استفاده، ترکیبی به نام فلوئوروداکسی گلوکز (FDG) است که شباهت زیادی به گلوکز یا قند دارد. پس از تزریق، این ماده در جریان خون حرکت کرده و در بافت‌ها و اندام‌های مختلف بدن توزیع می‌شود. سلول‌هایی که فعالیت متابولیک بالاتری دارند و انرژی بیشتری مصرف می‌کنند، نظیر سلول‌های سرطانی، قلب، مغز و عضلات فعال، مقدار بیشتری از این ماده رادیواکتیو را جذب می‌کنند.

دستگاه اسکنر، پرتوهای گامای ساطع شده از این ماده را تشخیص می‌دهد. این پرتوها در اثر پدیده‌ای به نام “نابودی پوزیترون” ایجاد می‌شوند. ردیاب رادیویی، پوزیترون (یک ذره با بار مثبت) از خود ساطع می‌کند. این پوزیترون پس از طی مسافتی کوتاه، با یک الکترون (با بار منفی) در بافت‌های بدن برخورد می‌کند. این برخورد باعث نابودی هر دو ذره و تولید دو فوتون گامای پرانرژی می‌شود که در جهت مخالف یکدیگر حرکت می‌کنند.

اسکنر این جفت فوتون‌ها را به طور همزمان شناسایی کرده و با تحلیل میلیون‌ها مورد از این رویدادها، یک نقشه سه‌بعدی دقیق از فعالیت متابولیک بدن ایجاد می‌کند. این تصاویر به پزشک نشان می‌دهد که کدام بخش‌ها فعالیت غیرطبیعی دارند، اطلاعاتی که در تشخیس بیماری‌ها، به ویژه سرطان، نقشی حیاتی دارد.

پت اسکن برای تشخیص چه بیماری هایی استفاده می شود؟

پت اسکن به دلیل توانایی بی‌نظیرش در به تصویر کشیدن عملکرد بیوشیمیایی بدن، برای تشخیص، مرحله‌بندی و مدیریت طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها به کار می‌رود. این روش می‌تواند تغییرات بیماری را در سطح سلولی، یعنی در اولین مراحل شکل‌گیری، نشان دهد. به همین دلیل، اغلب قادر است بیماری‌ها را بسیار زودتر از آنکه توسط روش‌های تصویربرداری ساختاری مانند MRI یا CT قابل شناسایی باشند، تشخیص دهد. در ادامه، به تفصیل به مهم‌ترین کاربردهای این اسکن در حوزه‌های مختلف پزشکی می‌پردازیم.

تشخیص سرطان با pet اسکن

اصلی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین کاربرد pet اسکن در حوزه انکولوژی یا سرطان‌شناسی است. سلول‌های سرطانی به دلیل رشد و تکثیر سریع، نرخ متابولیسم بالایی دارند و مقادیر زیادی گلوکز مصرف می‌کنند. ردیاب رادیویی FDG، که مشابه گلوکز است، به شدت توسط این سلول‌های سرطانی جذب می‌شود. این تجمع باعث می‌شود تومورها و نواحی درگیر سرطان به صورت نقاطی بسیار روشن و واضح در تصاویر پت اسکن نمایان شوند.

کاربردهای دقیق این اسکن در مدیریت سرطان بسیار گسترده است:

1- تشخیص اولیه تومور و تعیین ماهیت آن: وقتی یک توده مشکوک در روش‌های دیگر دیده می‌شود، pet اسکن می‌تواند به تشخیص خوش‌خیم یا بدخیم بودن آن کمک کند.
2- مرحله‌بندی سرطان (Staging): این یکی از مهم‌ترین کاربردهاست. پت اسکن کل بدن نشان می‌دهد که آیا سرطان به غدد لنفاوی مجاور یا سایر اندام‌های دوردست (متاستاز) گسترش یافته است یا خیر. این اطلاعات برای تعیین مرحله دقیق بیماری و انتخاب بهترین استراتژی درمانی ضروری است.
ی ارزیابی پاسخ به درمان: پس از چند دوره شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، انجام مجدد اسکن pet به پزشک نشان می‌دهد که آیا تومور به درمان پاسخ داده و فعالیت متابولیک آن کاهش یافته است یا خیر.
3- برنامه‌ریزی برای پرتودرمانی: با مشخص کردن دقیق مرزهای فعال تومور، به متخصصان کمک می‌کند تا پرتوها را با دقت بیشتری به بافت سرطانی تابانده و به بافت‌های سالم اطراف آسیب کمتری وارد کنند.
4- تشخیص عود بیماری: پس از اتمام درمان، اگر شکی به بازگشت بیماری وجود داشته باشد، این اسکن می‌تواند کوچکترین کانون‌های فعالیت مجدد سرطان را شناسایی کند.

کاربرد پت اسکن در بیماری‌های قلبی

پزشکان قلب و عروق نیز از پت اسکن برای ارزیابی دقیق سلامت و عملکرد قلب بهره می‌برند. این اسکن می‌تواند اطلاعات حیاتی در مورد جریان خون در عروق کرونر و زنده بودن بافت ماهیچه قلب (میوکارد) ارائه دهد. برای مثال، پس از یک حمله قلبی، ممکن است بخشی از بافت قلب به دلیل نرسیدن خون آسیب دیده باشد. اسکن pet می‌تواند به طور دقیق مشخص کند که آیا این بافت آسیب‌دیده به طور کامل از بین رفته (اسکار) یا هنوز زنده است اما به دلیل جریان خون ضعیف، عملکردی ندارد (بافت در حالت خواب زمستانی). این تمایز بسیار مهم است، زیرا بافت زنده می‌تواند با روش‌هایی مانند آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس، عملکرد خود را بازیابد.

پت اسکن در اختلالات مغزی و عصبی

مغز انسان یک اندام فوق‌العاده فعال از نظر متابولیک است و پت اسکن می‌تواند الگوهای مصرف انرژی در بخش‌های مختلف آن را با جزئیات بالا نشان دهد. این ویژگی آن را به ابزاری ارزشمند برای تشخیس و مطالعه اختلالات مغزی و عصبی تبدیل کرده است. به عنوان مثال، در بیماری آلزایمر، الگوهای خاصی از کاهش متابولیسم گلوکز در نواحی مشخصی از مغز مشاهده می‌شود که این اسکن قادر به شناسایی زودهنگام آنها است. همچنین با استفاده از ردیاب‌های ویژه، می‌توان وجود پلاک‌های آمیلوئید (یکی از نشانه‌های اصلی آلزایمر) را در مغز تایید کرد.
در بیماران مبتلا به صرع که به درمان دارویی پاسخ نمی‌دهند، پت اسکن به شناسایی دقیق کانون تشنج در مغز کمک می‌کند تا جراحان بتوانند آن ناحیه را با دقت بیشتری بردارند.

مراحل انجام پت اسکن چگونه است؟

فرآیند انجام اسکن pet اگرچه ممکن است در مجموع چند ساعت طول بکشد، اما برای بیمار یک فرآیند ساده و بدون درد است.
این فرآیند به طور کلی شامل چند مرحله کلیدی است. ابتدا، پس از پذیرش و بررسی اولیه، یک پرستار یا تکنسین پزشکی هسته‌ای، سطح قند خون شما را با یک آزمایش ساده اندازه‌گیری می‌کند تا از مناسب بودن آن برای اسکن اطمینان حاصل شود. سپس، مقدار کمی از ماده ردیاب رادیویی از طریق یک آنژیوکت کوچک به ورید دست شما تزریق می‌شود. میزان ماده رادیواکتیو بسیار کم و ایمن است و نیمه‌عمر کوتاهی دارد، یعنی به سرعت از بدن دفع می‌شود.
پس از تزریق، شما به یک اتاق آرام و کم‌نور هدایت می‌شوید و باید حدود یک ساعت در حالت استراحت کامل باقی بمانید. این دوره انتظار که “دوره جذب” نام دارد، به ماده ردیاب فرصت می‌دهد تا در سراسر بدن پخش شده و توسط سلول‌ها جذب شود. در این مدت باید از صحبت کردن و حرکت زیاد خودداری کنید.
پس از طی شدن دوره جذب، شما بر روی تخت دستگاه اسکنر دراز می‌کشید. این تخت به آرامی به داخل دستگاه که شکلی حلقه‌ای و باز دارد، حرکت می‌کند. فرآیند اسکن معمولاً بین ۲۰ تا ۴۵ دقیقه زمان می‌برد و در طول آن باید کاملاً بی‌حرکت باشید. پس از اتمام اسکن، تکنسین به شما کمک می‌کند تا از روی تخت بلند شوید و می‌توانید به فعالیت‌های روزمره خود بازگردید. توصیه می‌شود در بقیه روز مایعات فراوان بنوشید تا به دفع سریع‌تر ماده ردیاب از بدن کمک کنید.